Fal-e Hafez: perska tradycja pytania poezji o radę
Niewiele zwyczajów wróżebnych jest tak blisko związanych z jedną książką jak perska fal-e Hafez. Praktyka korzysta z wierszy czternastowiecznego poety i jest częścią tego, jak wielu Irańczyków i osób mówiących po persku obchodzi chwile takie jak Yalda i Nowruz.
Kim był Hafez?
Hafez, którego pełne imię podaje się zwykle jako Szams ad-Din Muhammad, urodził się w Szirazie i żył w XIV wieku. Dokładne daty jego życia są niepewne, ale tradycyjnie umieszcza się go w latach od około 1315 do około 1390. Jego pseudonim, Hafez, oznacza tego, kto nauczył się Koranu na pamięć.
Znany jest przede wszystkim z gazeli, krótkich utworów lirycznych o kilku dystychach, które poruszają się między miłością, winem, tęsknotą, ironią i wątkami duchowymi. Uczeni wciąż dyskutują, ile z tych obrazów należy czytać mistycznie, a ile światowo, a niejednoznaczność jest częścią ich uroku. Zebrane wiersze znane są jako Diwan.
Jego język jest dziś w Iranie, Afganistanie i Tadżykistanie częścią codziennej mowy: wersy z Diwanu cytuje się w rozmowach, czyta w szkole i śpiewa. Dlatego odwoływanie się do Hafeza w ważnym momencie nie jest dla wielu osób czymś egzotycznym, lecz przedłużeniem znanego od dzieciństwa zwyczaju słuchania poezji.
Jak praktykuje się fal-e Hafez
Słowo fal oznacza przepowiednię lub omen. W typowej formie zwyczaju osoba siada w ciszy, skupia się na pytaniu lub życzeniu, zwanym niyat, i otwiera Diwan na chybił trafił. Wiersz na stronie, albo kilka jego wersów, czyta się jako komentarz do sytuacji.
Nie ma jednej obowiązującej formy: w jednych rodzinach wiersz czyta się po persku i tłumaczy młodszym, w innych komentuje się go żartem, a czasem kilka osób po kolei pyta o własne sprawy i porównuje odpowiedzi.
Często książkę trzyma jedna osoba, podczas gdy inna zadaje pytanie, a starszy krewny może przeczytać wiersz na głos. Odczytanie rzadko bywa dosłowne. Uczestnicy rozmawiają o tym, co mogą oznaczać obrazy i jak odnoszą się do pytania, dzięki czemu zajęcie przypomina wspólną rozmowę bardziej niż przepowiadanie.
Yalda, Nowruz i codzienne użycie
Dwie okazje są szczególnie związane z tym zwyczajem. Yalda, czyli Szab-e Czelle, to noc przesilenia zimowego, najdłuższa noc w roku, gdy rodziny zbierają się, jedzą granaty i arbuzy, czuwają razem i czytają poezję. Hafez jest ważną częścią takich wieczorów.
Drugą okazją jest Nowruz, perski Nowy Rok, przypadający na równonoc wiosenną. Wiele domów kładzie na stole tomik poezji obok innych symbolicznych przedmiotów, a niektórzy zasięgają rady Hafeza na przełomie roku. Diwan bywa konsultowany także w innych momentach, na przykład przed podróżą lub ważną decyzją, tak jak w innych kulturach sięga się po przysłowie.
Bibliomancja w innych kulturach
Otwieranie książki na chybił trafił w poszukiwaniu wskazówki nazywa się bibliomancją i praktykowano je z wieloma tekstami. W średniowiecznej Europie w ten sposób konsultowano dzieła Wergiliusza, a praktykę znamy jako Sortes Vergilianae. Inni używali Biblii lub Koranu, choć władze religijne często odradzały traktowanie Pisma jak wyroczni.
Perski zwyczaj wyróżnia się tym, że wykorzystuje poezję, a nie pismo święte. Pozwala to na lżejszą, bardziej refleksyjną postawę i dlatego wiele osób uważa fal-e Hafez za zwyczaj kulturowy, a nie obrzęd religijny. Opinie są podzielone, a najlepiej opisać tę praktykę jako zwyczaj, który wiele osób lubi, a niektórzy kwestionują.
Sam wybór wiersza nie jest w oczach uczestników przypadkiem: wielu wierzy, że intencja kieruje dłonią, a inni traktują to po prostu jako sposób na nadanie rozmowie kształtu. Obie postawy współistnieją i nikt nie musi się deklarować, aby wziąć udział w wieczorze z poezją.
Hafez poza Iranem
Sława poety rozeszła się daleko poza krainy perskojęzyczne. Tłumaczenia z końca XVIII i początku XIX wieku dotarły do czytelników europejskich, a niemiecki poeta Johann Wolfgang von Goethe był tak pod wrażeniem Diwanu w przekładzie Josepha von Hammera-Purgstalla, że napisał w odpowiedzi własny zbiór Dywan zachodnio-wschodni.
W Szirazie grobowiec Hafeza leży w ogrodzie i jest popularnym miejscem odwiedzin. Zwiedzający czytają jego wiersze na głos, a niektórzy odprawiają fal przy grobowcu. Dla wielu osób jest to miejsce ciszy i rozmowy, a nie ścisłej ceremonii.
Co z tego wynieść
Tradycja perska pokazuje, że wróżba nie musi być prognozą. Dobry wiersz stawia pytania, a osoba, która go pyta, wybiera, które pytanie ma znaczenie. To stary i rozsądny sposób korzystania z krótkiego tekstu.
Perskie wróżby w Cookie of Wisdom są krótkimi sentencjami w tym samym duchu, korzystającymi z obrazów ogrodów, słowików, róż i wina jako metafory. Nie są cytatami z Hafeza i nie zastępują jego poezji. Jeśli zwyczaj cię zainteresuje, dobry przekład Diwanu wynagrodzi powolną lekturę, a spokojny wieczór z przyjaciółmi lub rodziną jest najlepszą oprawą.