Wróżby wigilijne i świąteczne: Wigilia, św. Łucja, dwanaście nocy i Swiatki
W dużej części Europy najciemniejsze tygodnie roku były też czasem, w którym najpilniej wypatrywano znaków. Od dnia św. Łucji w połowie grudnia do Trzech Króli ludowy kalendarz był pełen drobnych wróżb dotyczących zdrowia, urodzaju, pogody i małżeństwa. Wiele z nich przetrwało jako rodzinne zabawy.
Dlaczego zimowe święta sprzyjały wróżbom
Zanim pojawiło się elektryczne światło, tygodnie wokół przesilenia zimowego były długie i ciemne, a w polu nie było pracy. Wyznaczały przełom roku i w wielu miejscach łączyły się z pamięcią o zmarłych, którzy według wierzeń odwiedzali swoje dawne domy. Etnografowie wiążą z tymi dawnymi wyobrażeniami między innymi puste miejsce przy wigilijnym stole, obok chrześcijańskiej idei gościnności wobec wędrowca.
Granica między dwoma latami wydawała się chwilą, w której można zajrzeć w przyszłość. Dlatego te same tygodnie są pełne zwyczajów wróżebnych od Polski i Węgier po Niemcy, Czechy i Rosję.
Dzień św. Łucji i węgierskie karteczki
Przed reformą kalendarza gregoriańskiego 13 grudnia, dzień św. Łucji, wypadał blisko przesilenia, stąd polskie powiedzenie, że święta Łucja dnia przyrzuca. Na Węgrzech stał się jednym z dni najbogatszych w zwyczaje. Niezamężne dziewczęta wypisywały na karteczkach męskie imiona i codziennie aż do Wigilii wyrzucały lub paliły jedną; imię na ostatniej miało należeć do przyszłego męża. Inne ukrywały karteczki w kluskach i patrzyły, która pierwsza wypłynie we wrzątku.
W tym samym dniu zaczynano robić słynny stołek Łucji, budowany powoli z kilku gatunków drewna, po trochu każdego dnia, tak by był gotowy na Wigilię. Węgierskie powiedzenie do dziś porównuje do niego wszystko, co powstaje bardzo długo. Także w Polsce obserwowano pogodę przez dwanaście dni od św. Łucji do Wigilii, a każdy dzień odpowiadał jednemu miesiącowi przyszłego roku.
Wigilia: jaka Wigilia, taki cały rok
Według polskiej tradycji ludowej cały przyszły rok miał przypominać Wigilię, dlatego 24 grudnia starano się wcześnie wstać, unikać kłótni i pilnie pracować. Uważnie obserwowano pierwszego gościa, a w niektórych regionach mężczyzna w progu zwiastował zdrowie i pomyślność. Wieczerzę zaczynano po pojawieniu się pierwszej gwiazdki, a pod biały obrus kładziono garść siana.
Po kolacji wyciągano spod obrusa źdźbła siana. Źródła etnograficzne podają, że długie i zielone wróżyło zdrowie, a pannie rychły ślub, natomiast suche i pożółkłe było złym znakiem. Pogodne, gwiaździste niebo zapowiadało urodzaj, zgodnie z powiedzeniem: w Wigilię jasno, w stodołach ciasno. Młodzi wychodzili też przed dom i pokrzykiwali w ciemność, nasłuchując, z której strony odpowie echo, bo stamtąd miał przyjść przyszły małżonek. Oskar Kolberg opisywał ten zwyczaj jako znany w całym kraju.
Czeskie jabłka, łódeczki z orzechów i but rzucony przez ramię
Czeska Wigilia ma własny zestaw znanych zabaw. Po kolacji każdy przekrawa jabłko w poprzek. Gwiazdka z pestek w środku oznacza zdrowie i szczęśliwy rok, a gniazdo w kształcie krzyżyka lub robak to zły znak. Rodziny puszczają też na wodę w misce małe świeczki w połówkach skorupek orzecha: łódeczki, które trzymają się razem, zapowiadają, że rodzina pozostanie razem, a ta, która odpłynie, wróży podróż.
Panny stają tyłem do drzwi i rzucają but przez ramię. Jeśli czubek wskaże drzwi, w ciągu roku opuszczą dom, by wyjść za mąż. Podobnie jak polskie wróżby, te zabawy odbywają się ze śmiechem i nikt nie traktuje ich jak prawdziwych przepowiedni.
Dwanaście nocy między Bożym Narodzeniem a Trzema Królami
W krajach niemieckojęzycznych noce między Bożym Narodzeniem a świętem Trzech Króli 6 stycznia nazywa się Rauhnächte, czyli dwunastoma nocami. Folklor zebrany w XIX i XX wieku opisuje je jako niesamowity czas, w którym należało odpocząć od pracy, a po świecie krążyły duchy. Reguła pogodowa znana od czasów nowożytnych łączy każdy z dwunastu dni z jednym miesiącem nowego roku: pogoda pierwszego dnia zapowiadała styczeń, drugiego luty i tak dalej.
Współczesne poradniki często podają rozbudowane rytuały na każdą noc. Folkloryści zwracają uwagę, że sama reguła pogodowa jest dobrze poświadczona, ale kompletne programy rytuałów noc po nocy są w dużej mierze nowym wynalazkiem. Nie odbiera im to uroku, warto jednak wiedzieć, co jest stare, a co nowe.
Rosyjskie Swiatki
W Rosji świąteczny okres Swiatek trwa od prawosławnego Bożego Narodzenia 7 stycznia do Objawienia Pańskiego 19 stycznia. Był to główny czas ludowych wróżb, zwłaszcza dziewczęcych. Najsłynniejszy i najbardziej przerażający zwyczaj polegał na ustawieniu naprzeciw siebie dwóch luster oświetlonych świecami, w których dziewczyna wypatrywała twarzy przyszłego męża na końcu korytarza odbić.
Mniej upiorne wróżby to rzucanie walonka przez bramę i sprawdzanie, w którą stronę wskaże, albo pytanie pierwszego przechodnia o imię. Te sceny weszły do literatury rosyjskiej i do dziś są ulubionym tematem zimowych spotkań.
Jak przenieść te zwyczaje na własny stół
Większość tych zabaw nie wymaga niczego poza tym, co i tak jest w świątecznej kuchni. Połóżcie pod obrus trochę siana i po kolacji niech każdy wyciągnie źdźbło. Przekrójcie jabłko w poprzek, puśćcie na wodę świeczki w skorupkach orzechów albo poproście każdego gościa o jedno życzenie na przyszły rok. Pamiętajcie o bezpieczeństwie przy świecach i dzieciach, a wróżby interpretujcie łaskawie.
Jeśli podoba wam się pomysł dwunastu nocy, spróbujcie łagodniejszej wersji: od Bożego Narodzenia do 5 stycznia otwierajcie każdego ranka wróżbę dnia na Cookie of Wisdom i zapisujcie jedno zdanie o tym, co przychodzi wam na myśl. Na Trzech Króli będziecie mieć dwanaście krótkich notatek do przeczytania na koniec roku. Nowa wróżba dnia pojawia się codziennie.
Najczęstsze pytania
Czy wróżby wigilijne to tradycja kościelna? Nie. Zwyczaje wyrosły wokół chrześcijańskiego kalendarza, ale są praktykami ludowymi, a Kościół na ogół potępiał wróżbiarstwo. Dziś to przede wszystkim rodzinne zabawy.
Czym różnią się wróżby wigilijne od andrzejkowych? Andrzejki 29 listopada dotyczyły niemal wyłącznie małżeństwa. Wróżby wigilijne były szersze i pytały także o zdrowie, urodzaj, pogodę i losy całego domu w nadchodzącym roku.
Kiedy wypada dwanaście nocy? Najczęściej liczy się je od 25 grudnia do 6 stycznia, choć w różnych regionach początek lub koniec przesuwa się o jeden dzień.